عباس اقبال آشتيانى
284
تاريخ مغول ( از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيمورى ) ( فارسى )
غازان شخصا رشيد و جنگآزموده بود مخصوصا قبل از رسيدن بمقام ايلخانى يعنى در دورهء حكومت خراسان بواسطهء حملات پىدرپى مغولان ماوراءالنهر به اين مملكت به خوبى بفنون لشكركشى و مقابلهء با دشمن آشنا شده و اسرار اين كار را آموخته بود از مرگ هيچ پروا نداشت و همهوقت قشون خود را بحقير شمردن عمر و نداشتن باك از دشمن تشويق مىكرد و غالبا مثل چنگيز خان سرداران خود را احضار و تعليمات مخصوص مىداد و مانند آن مرد مدبر جهانگشا به ايشان توصيه مىنمود كه در لشكركشىها از راهها و راهداران و راهنمايان بيش از همه استفاده كنند و قبل از حركت در تأمين وسايل آذوقه و سيورسات و تحصيل اطلاع از احوال روحيه و تهيات خصم بمدد جاسوسها بكوشند . در رعايت انتظام و انضباط در قشون خود جهد بليغ داشت و در اين راه نيز مقلد چنگيز بود و مىگفت كه قسمت عمدهء شكستهائى كه بر قشون وارد مىشود نتيجهء نداشتن انتظام و افسار گسيختگى افراد است در حين حمله يا غلبهء بر دشمن . غازان علاوه بر زبان مغولى و فارسى اطلاع كمى از عربى و السنهء چينى و تبتى و لاتينى داشت و بدانستن تاريخ و آداب و اخلاق سلاطين مخصوصا پادشاهان معاصر خود سخت مايل بود و هر وقت به يكى از مردم ممالك خارجى برمىخورد در اين باب از او تحقيقات كامل مىكرد ولى بيش از همه بدانستن تاريخ آباء و اجداد مغولى خود عشق و علاقه داشت و غير از پولاد آقا هيچيك از امرا و شاهزادگان مغول به اندازهء او بر احوال و اسامى و وقايع مغول مطلع نبودند و خواجه رشيد الدين يك مقدار از اطلاعات نفيسى را كه در جامع التواريخ ضبط كرده شخصا از دهان غازان خان شنيده است . غازان خان گذشته از اين مراتب مردى هنرمند بوده و به بعضى از صنايع يدى و حرفههاى مختلف مثل بنائى و نقاشى و آهنگرى و اسلحهسازى آشنائى داشته و مقدارى از عمر خود را هم بههرزه در طلب كيميا و اشتغال برمل و ستارهشناسى و تحصيل نباتات عجيب به عادت مغول صرف كرده است و خيال بناى رصد خانهاى در نزديك تبريز نيز داشته و در شام غازان نمونهاى از آن را ساخته بوده است . قبل از غازان زمام جميع امور و حل و عقد كارها در دست امرا و وزرا